Neksus (orijinal adıyla Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI), İsrailli tarihçi ve yazar Yuval Noah Harari’nin 2024 yılında yayımlanan bir tarih-felsefe ve bilgi teorisi kitabıdır. Kitap, insanlık tarihini bilgi ağlarının (information networks) gelişimi üzerinden ele alır ve bilginin toplumları nasıl şekillendirdiğini kapsamlı şekilde inceler.
📌 Kitabın Temel Fikri
Harari’ye göre insanlık tarihinin esas itici gücü bilgi ağlarıdır — yani bireylerden bireylere, toplumlara ve toplumlar arasına bilgi akışını sağlayan bağlantılar. Bu ağlar dille başlamış; yazı, matbaa, kitle iletişim araçları, internet üzerinden günümüzde yapay zekâya kadar evrilmiştir. Her yeni bilgi ağı, insan toplumlarının yapısını ve güç ilişkilerini yeniden biçimlendirmiştir.
“Nexus” terimi, bu bilgi ağlarının düğüm noktalarını veya bağlantı merkezlerini ifade eder; yani bilginin toplandığı, dağıtıldığı ve yeniden üretildiği kritik merkezler.
🧠 Ana Temalar
1) Bilgi ve Gerçeklik İlişkisi
Harari, bilgi ile gerçeğin her zaman örtüşmediğini vurgular. Bilgi, bazen gerçek bilgi değildir; efsaneler, ideolojiler ya da manipülasyonlar da bilgi gibi yayılır. Bu yüzden bilginin miktarı artarken bilgelik her zaman artmaz.
2) Bilgi Ağları ve Toplum
Bilgi ağları sadece bilgi taşımakla kalmaz; bürokrasi, devlet yapıları, dinler ve ideolojiler gibi sosyal kurumları oluşturur ve dönüştürür. Bilginin depolanması ve iletilmesi, toplumsal düzen ve güç ilişkilerinin temelini oluşturur.
3) Demokrasi vs. Totalitarizm
Harari’nin görüşüne göre, bilgi ağlarının çok merkezli (plural) veya tek merkezli (monopolize) olması, toplumun siyasi yapısını belirleyen kritik faktörlerden biridir. Çok merkezli bilgi ağları (örneğin bağımsız medya, STK’lar) demokrasiyi güçlendirirken, tek bir merkez etrafında toplanan bilgi ağı totaliter kontrolü kolaylaştırabilir.
4) Yapay Zekâ ve Bilgi Ağı Evrimi
Kitabın sonunda Harari, yapay zekânın bilgi ağlarının bir sonraki dönüşümünü simgelediğini savunur: AI artık yalnızca bilgi işlemiyor; kararlar alabiliyor, öğrenebiliyor ve ağların yeni düğüm noktaları olabilir. Bu, insanın bilgi üzerindeki kontrolünü yeniden tartışmaya açar ve demokratik toplumlarda yeni riskler doğurur.
🧭 Kitabın Yapısı (Kısa Bakış)
- Taş Devri’nden Yazıya – Bilgi ağlarının doğuşu ve ilk insan toplumlarındaki rolü.
- Kitap ve Matbaa – Yazının kurumlaşmasıyla devletler, dinler ve bürokratik yapılar.
- Kitle İletişimi Çağı – Modern medya, propaganda ve popülizm.
- Dijital Dönüşüm – İnternet, algoritmalar ve bilgi bolluğu.
- Yapay Zekâ – AI’nın bilgi ağlarına etkisi ve geleceğe dair risk-fırsat değerlendirmesi.